Hagfræðingur SAF.
Þjóðhagslegt mikilvægi ferðaþjónustu hér á landi ætti að vera orðið öllum ljóst, líkt og Ásgeir Jónsson seðlabankastjóri sagði á Ferðaþjónustudeginum árið 2022: „Ísland er og verður alltaf ferðaþjónustuland“. Atvinnugreinin er ein stærsta útflutningsstoð þjóðarbúsins og var hlutur ferðaþjónustu af heildarútflutning vöru- og þjónustu um 29% á fyrri árshelmingi 2023. Á undanförnum árum hefur orðræða landsmanna og stjórnmálanna hins vegar oftar en ekki verið á þann veg að ferðaþjónusta skili litlu eða að minnsta kosti ekki nægjanlega miklu til hins opinbera eða samfélagsins. Í raun hefur ferðaþjónusta, sem og aðrar atvinnugreinar, verið undir sívaxandi þrýstingi að gera grein fyrir skattspori sínu, eða með öðrum orðum, að gera grein fyrir því hversu miklu greinin skilar til ríkis og sveitarfélaga.
Skattspor tekur til allra skatta og gjalda sem einstaklingur, fyrirtæki eða atvinnugrein greiðir á ákveðnu tímabili til bæði ríkis og sveitarfélaga. Þar undir falla til dæmis tekjuskattur, útsvar, fasteignaskattur og virðisaukaskattur. Nú liggja bráðabirgðaniðurstöður um skattspor einkennandi greina ferðaþjónustunnar fyrir og var það um 140 milljarðar króna árið 20221. Til samanburðar hafa einstök íslensk fyrirtæki í auknum mæli tekið upp á því að birta skattspor sitt og hefur Icelandair verið þar leiðandi. Í ársskýrslu félagsins kemur fram að skattspor þess hafi numið um 26 milljörðum króna árið 2022. Sama hvernig á það er litið eru skatttekjur hins opinbera af ferðaþjónustu verulegar á ári hverju og íslenska skattkerfið, og þar af leiðandi velferðarkerfið, hefur aðlagað sig að framlagi greinarinnar. Það er vissulega jákvætt og eðlilegt að atvinnulífið leggi sín lóð á vogarskálarnar en gæta verður meðalhófs.
Gistináttaskattur í kastljósinu
Nú stendur til að hækka skatta og gjöld á heimili og fyrirtæki enn frekar, þar er ferðaþjónusta ekki undanskilin og kastljósinu beint að gistináttaskattinum. Gistináttaskattur var tekinn upp árið 2012 með því yfirlýsta markmiði að afla tekna til að stuðla að uppbyggingu, viðhaldi og verndun fjölsóttra ferðamannastaða, friðlýstra svæða og þjóðgarða.
Á Íslandi er gistináttaskattur ólíkur því sem þekkist hjá flestum öðrum ríkjum þar sem hann er innheimtur á hverja gistináttaeiningu, það er leiga á gistiaðstöðu, eða gistirými, í allt að einn sólarhring. Vegna þessa leggst hann misjafnlega á þá ferðamenn sem hingað koma og brenglar samkeppnisstöðu gististaða á innlendum mörkuðum. Jafnframt skerðir skatturinn samkeppnishæfni áfangastaðarins Íslands á alþjóðamörkuðum en sambærilegir skattar eru ekki innheimtir á hinum Norðurlöndum. Þá nær gistináttaskattur hvorki til skemmtiferðaskipa, né til sölu gistingar sem ekki ber virðisaukaskatt, líkt og heimagistingar. Vandséð er hvernig gistináttaskattur nær upphaflegum markmiðum sínum, enda hefur hann ekki áhrif á hvernig þeir ferðamenn sem komnir eru til landsins ferðast um náttúruauðlindir lands og þjóðar. Það er því ekki úr vegi að velta fyrir sér hvort gistináttaskatturinn falli einfaldlega um sjálfan sig.
Andrými til sjálfbærs vaxtar
Ljóst er að skapa þarf ferðaþjónustu þjóðhagslega hagkvæma skipulagsumgjörð í samræmi við þau takmörk sem náttúruauðlindir, innviðir og samfélag setja atvinnugreininni. Aftur á móti, er mikilvægt að stigin verði vel ígrunduð skref þegar kemur að ákvörðun um breytt gjalda- og skattaumhverfi ferðaþjónustu til lengri tíma litið. Vinna við útfærslu tillagna að aðgerðum í aðgerðaráætlun fyrir ferðamálastefnu til ársins 2030 stendur nú yfir. Höfundur hvetur öll að kynna sér fyrrgreinda vinnu, þar sem meðal annars verða lagðar fram tillögur að heilbrigðara rekstrarumhverfi ferðaþjónustu og fyrirkomulagi gjaldtöku til framtíðar. Verðmætasköpun er forsenda velferðar hér á landi og byggir þjóðin framúrskarandi lífskjör sín einna helst á traustum stoðum útflutnings. Það er hagsmunamál hins opinbera sem og samfélagsins alls að gætt sé að samkeppnishæfni áfangastaðarins Íslands og innlendri ferðaþjónustu sé gefið andrými til sjálfbærs vaxtar.
Diljá Matthíasardóttir
Hagfræðingur Samtaka ferðaþjónustunnar
—
Greinin birtist í Viðskiptablaðinu, 25. október 2023.
